Opiniebijdrage van Caroline Ven (De Morgen, 25 januari 2012)

Caroline Ven: "Het kapitalisme is in crisis, maar we moeten het niet overboord gooien."

De financiële crisis heeft op intellectueel vlak alvast een groot voordeel: er wordt opnieuw een fundamenteel debat gevoerd over de grondvesten van een duurzaam en evenwichtig economisch, financieel en maatschappelijk systeem. Het zijn dus bijzonder boeiende tijden voor economen, politicologen en sociologen. Vorig jaar al lanceerde Dominic Barton, de topman van McKinsey, een oproep om het kapitalistisch systeem grondig te hervormen, willen we de essentie ervan behouden. Ook Harvard-econoom Michael Porter brak een lans voor het streven naar gezamenlijke, maatschappelijke waarde in plaats van aandeelhouderswaarde alleen. Dichter bij huis viel de oproep van econoom Geert Noels op, om het met minder te doen maar het beter te stellen. Niet toevallig is het centrale thema van het World Economic Forum, dat vandaag in Davos start, de noodzakelijke transformatie van onze economie en de zoektocht naar nieuwe modellen voor een evenwichtigere groei.

Verandering is van alle tijden. Maar ditmaal is de toon wat dwingender. Heel wat landen hebben hun kredietwaardigheid recentelijk zien kelderen. Bedrijven en burgers kreunen onder de groeivertraging en vrezen de begrotingsmaatregelen. Het vertrouwen in het financiële systeem is nog niet teruggekeerd.

Tweespalt

In de zoektocht naar antwoorden valt het tweespalt tussen de noodzaak van schuldafbouw versus stimuli voor groei op. Naast het feit dat dit geen tegengestelden hoeven te zijn, valt mij op dat de opinies die de wenselijkheid van bijkomende groei in vraag stellen steeds meer veld winnen. De grondvesten van wat we jarenlang als evident hebben beschouwd worden in twijfel getrokken. Sinds de Tweede Wereldoorlog hebben we in het Westen steeds meer gestreefd naar meer groei, meer openheid en globalisering, maar ook naar meer herverdeling en solidariteit. Een land uitsluiten van economische welvaart, zo is gebleken, kan leiden tot destructieve spanningen, zelfs oorlogen.

Het Westers kapitalisme is fundamenteel gestoeld op een streven naar meer materiële vooruitgang voor zoveel mogelijk mensen. Essentieel in ons kapitalistisch systeem is dat we erkennen dat een individu eigendomsrechten heeft. Een persoon kan de vruchten plukken van de eigen inzet. De pure vrije marktwerking wordt daarbij gecorrigeerd. Mijn vrijheid stopt, waar die van een ander begint. Het streven naar vooruitgang en economische groei wordt aangemoedigd, maar de overheid is er om de nodige correcties te maken in termen van gelijke kansen, herverdeling via een sociaal zekerheidssysteem en verantwoordelijkheid, zoals het tegengaan van milieuvervuiling.

Onmiskenbaar heeft het kapitalisme in de huidige vorm zijn grenzen bereikt. De correcties op het systeem zijn verre van perfect en dienen te worden versterkt. Zo moeten de financiële instellingen grondig worden hervormd om overdreven hefbomen en zeepbellen te vermijden. De overheidsfinanciën moeten opnieuw gezond worden gemaakt. We hebben decennialang collectief op die misstappen geteerd. Een deel van de groei was gestoeld op een onhoudbaar model.

Maar om daaruit te concluderen dat streven naar economische groei niet meer hoeft? Hebben de bomen dan de hemel bereikt? Moeten we het Westers kapitalisme helemaal overboord gooien?

Evenwicht zoek

Feit is dat we de afgelopen decennia tijd steeds minder en mét minder zijn gaan werken terwijl onze consumptie op peil bleef. Dat model is inderdaad niet duurzaam. Het maakt arbeid schaars en te duur. De weinigen die nog aan de slag zijn als ondernemer of werknemer torsen te zware collectieve lasten met zich mee. We nemen stilaan de drijfveer weg van mensen om nog het verschil te maken. Het evenwicht is weg tussen het kunnen plukken van de vruchten van de eigen arbeid of investering en het plukken van de vruchten op de rug van de anderen.

Wat is er mis aan iemand die innoveert, een succesvolle dienst of succesvol product op de markt brengt, of gewoon hard en goed werkt en die daar de vruchten van wil plukken? Iemand die waarde creëert, verdient ook naar waarde geschat te worden. Randvoorwaarde is dat anderen er geen schade door lijden. Wel integendeel. De samenleving kan er collectief op vooruitgaan indien iedereen binnen zijn talenten en met zijn beperkingen een steentje bijdraagt tot het grotere geheel. Met bedrijven die niet enkel aandeelhouderswaarde vooropstellen. Een economie die tot stand komt door mensen die samen waarde creëren zou een mooi startpunt zijn van een nieuw paradigma.

(c) De Persgroep Publishing